Een rijpe zaaddoos is bruin, droog en licht knisperend als je hem voorzichtig aanraakt of lichtjes samendrukt. De zaden zelf laten los van de wand of vallen er al gedeeltelijk uit. Groene of nog soepele zaaddozen hebben de rijpingsfase nog niet afgerond — zaden die te vroeg geoogst worden, hebben een significant lager kiempercentage in het volgende seizoen.

Oogst bij voorkeur op een droge dag, midden op de dag wanneer het dauw van de ochtend volledig verdampt is. Houd een open zakje of kom onder de zaaddoos bij het afknippen om uitvallende zaden op te vangen. Zaad dat op de grond valt is niet verloren maar moeilijk te verzamelen.

Van hybride rassen — op het zaadpakje aangeduid als F1 — heeft zaad verzamelen geen zin. Hybride planten zijn gekruist uit twee inteeltlijnen en geven geen betrouwbaar nageslacht: de volgende generatie geeft wisselvallige resultaten die sterk kunnen afwijken van de moederplant. Zaad verzamelen is alleen zinvol bij open bestuivde rassen, ook aangeduid als OB, OP of Heritage.

Open bestuivde rassen geven nageslacht dat trouw blijft aan de moederplant, mits er geen kruisbestuiving heeft plaatsgevonden met een ander ras van dezelfde soort op de nabijgelegen balkons. Bij tomaat en sla is kruisbestuiving minder een risico dan bij koolsoorten of courgette, die insecten nodig hebben en makkelijker kruisen.

Leg de geoogste zaden in een dunne laag op een vel keukenpapier of krantenpapier op een droge, geventileerde plek uit direct zonlicht. Zonlicht droogt niet alleen maar verwarmt ook — warmte versnelt de celveroudering in het zaad. Een luchtige kamer of een schaduwrijke vensterbank is beter dan een zonnige vensterbank.

De meeste kleine zaden (dille, basilicum, sla) zijn na zeven tot tien dagen voldoende droog. Grotere zaden (bonen, pompoenzaden, courgette) hebben soms twee weken nodig. Test door het zaad tussen twee vingers licht te bedrukken: een goed droog zaad is hard en geeft niet mee. Een zacht of buigzaam zaad heeft meer droogtijd nodig.

Plastic is waterdicht — dat klinkt als een voordeel maar is voor zaden een probleem. Zelfs volledig droog lijkende zaden bevatten een minimaal vochtpercentage. In een afgesloten plastic zakje kan dat restvocht niet ontsnappen en accumuleert het, wat leidt tot schimmelgroei die het zaad ontkiembaar maakt. Papieren enveloppen ademen en absorberen dat restvocht.

Noteer op de envelop minimaal: de soortnaam, het ras (indien bekend), de oogstdatum en de locatie of pot. Die vier gegevens geven je in het voorjaar alle context die je nodig hebt. Gebruik een watervaste stift — gewone balpen of potlood vervaagt of vlekt als de envelop ooit even vochtig wordt.

De meeste groente- en kruidenzaden zijn bij goede bewaring twee tot vijf jaar houdbaar. Uien en pastinaak zijn een uitzondering: die verliezen snel kiemkracht en zijn het best binnen één seizoen te gebruiken. Tomaat, komkommer en pompoen blijven bij goede bewaring soms zelfs zes jaar kiemkrachtig.

De vijanden van zaad zijn warmte, licht en vocht. Een koele, donkere en droge plek — een lade in een onverwarmde kamer, een kelder of de koelkast in een gesloten metalen blik met een silicagelzakje erbij — geeft de langste houdbaarheid. Bewaar alle enveloppen per seizoen in één blik of doos voor overzicht.

Selecteer op gezonde exemplaren die het goed deden in jouw specifieke omgeving: weinig last van ziekten hadden, tot laat in het seizoen doorgroeiden en niet te vroeg gingen schieten of bloeien. Dat zijn de eigenschappen die deels erfelijk zijn en meegaan in het zaad naar de volgende generatie.

In een stedelijke tuin, met jouw specifieke microklimaat, lichtomstandigheden en watergeefritme, selecteer je automatisch op planten die onder die omstandigheden goed functioneren. Dat is een andere selectiedruk dan commercieel zaad. Laat per soort altijd minimaal twee tot drie planten voor zaad staan zodat je niet afhankelijk bent van één exemplaar dat misschien alsnog ziek wordt of omwaait.